Unikanie podwójnego opodatkowania

Unikanie podwójnego opodatkowania to bardzo ważna instytucja prawa podatkowego. Zagadnienie podwójnego opodatkowania występuje, kiedy podmiot będący podatnikiem w jednym kraju podejmuje w drugim kraju czynności opodatkowane.

Unikanie podwójnego opodatkowania nie ma nic wspólnego z unikanie opodatkowania w ogóle.  Podwójne opodatkowanie jest niekorzystnym zjawiskiem związanym z budową systemu podatkowego i oznacza dwukrotne opodatkowanie tego samego przedmiotu opodatkowania (dochodów, majątku lub konsumpcji), wynika ono przede wszystkim z faktu, że dwa lub więcej państw rości sobie prawo do opodatkowania według swoich przepisów wewnętrznych. Przepisami, które powodują takie konsekwencje jest zderzenie się działania tzw. nieograniczonego obowiązku podatkowego z ograniczonym obowiązkiem podatkowym. Unikanie podwójnego opodatkowania jest mechanizmem pożądanym przez każdy system fiskalny.

W przepisach polskiej ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych przeczytać mianowicie można, że osoby fizyczne, jeżeli mają miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, podlegają obowiązkowi podatkowemu od całości swoich dochodów (przychodów) bez względu na miejsce położenia źródeł przychodów (nieograniczony obowiązek podatkowy).  Jeżeli  natomiast Osoby fizyczne nie mają na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej miejsca zamieszkania, podlegają obowiązkowi podatkowemu tylko od dochodów (przychodów) osiąganych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (ograniczony obowiązek podatkowy). Powyższe oznacza, że w przypadku nieograniczonego obowiązku podatkowego Polska rości sobie prawo do opodatkowania dochodu, którego źródło znajduje się na terytorium innego państwa i odwrotnie – inne państwo może sobie rościć sobie prawa do opodatkowania całości dochodów osoby fizycznej według przyjętych przez siebie kryteriów prawnych, a więc i tych, które uzyskane zostały wyłącznie na terytorium Polski.

W przepisach krajowych oraz w umowach międzynarodowych w związku z funkcjonowaniem pojęć nieograniczonego i ograniczonego obowiązku podatkowego pojawia się kolejne pojęcie, tzw. rezydenta podatkowego. Według polskiej ustawy jest nim osoba fizyczna mająca miejsce zamieszkania na terytorium kraju tj.:

1) posiada na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej centrum interesów osobistych lub gospodarczych (ośrodek interesów życiowych) lub

2) przebywa na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej dłużej niż 183 dni w roku podatkowym.

Tak samo inne państwa przyjmują własne kryteria do ustalenia rezydencji podatkowej. Jednakże tak w ustawie polskiej, jak i innych państw znajdują się zapisy, że przepisy o nieograniczonym, ograniczonym obowiązku podatkowym w podatkach dochodowych stosuje się z uwzględnieniem umów o unikaniu podwójnego opodatkowania. Postanowienia tych umów  są co do zasady oparte na Modelowej Konwencji OECD w sprawie podatku od dochodu i majątku. W umowach tych w oparciu o konwencję ich strony regulują w sposób szczegółowy jakie dochody uzyskiwane przez rezydenta podatkowego w jednym państwie, będącym stroną danej umowy o unikaniu opodatkowania mogą być opodatkowane także w drugim państwie, a jakie – wyłącznie w jednym z tych państw. Przykładowo na podstawie Modelowej Konwencji w umowach o unikaniu podwójnego opodatkowania przyjmuje się, że dochód, osiągany przez osobę mającą miejsce zamieszkania lub siedzibę w umawiającym się państwie z majątku nieruchomego (włączając dochód z gospodarstwa rolnego lub leśnego) położonego w drugim umawiającym się państwie, może być opodatkowany w tym drugim państwie. Jednakże np. zyski przedsiębiorstwa umawiającego się państwa podlegają opodatkowaniu tylko w tym państwie. Chyba że przedsiębiorstwo prowadzi w drugim umawiającym się państwie działalność gospodarczą poprzez położony tam zakład. Jeżeli przedsiębiorstwo wykonuje działalność w ten sposób, to zyski, jakie można przypisać zakładowi zgodnie z postanowieniami ustępu 2, mogą być opodatkowane w tym drugim państwie.

Jednocześnie w umowach o unikaniu podwójnego opodatkowania regulowane są  rónież na podstawie Modelowej Konwencji metody unikania opodatkowania, a konkretnie- jedna z dwóch w tej konwencji wskazanych:

1) metoda wyłączenia z progresją albo
2) metoda proporcjonalnego odliczenia.

Różnica między tymi metodami polega na tym, że metoda wyłączenia dotyczy dochodu, natomiast metoda odliczenia dotyczy podatku.

Konkretnie –  metoda wyłączenia z progresją polega na tym, że dochód osiągnięty poza państwem miejsca zamieszkania lub siedziby podatnika wyłączony jest w państwie jego rezydencji z podstawy opodatkowania, lecz jest uwzględniany przy ustalaniu stawki podatku właściwej w tym państwie rezydencji dla pozostałego dochodu osiągniętego przez podatnika.

W przypadku natomiast metody proporcjonalnego odliczenia dochód osiągnięty poza państwem miejsca zamieszkania lub siedziby podatnika jest opodatkowany podatkiem dochodowym w państwie jego rezydencji, jednakże od kwoty podatku należnego w państwie rezydencji odliczany jest podatek zapłacony za granicą. Tak odliczany podatek nie może jednak przekroczyć części podatku należnego w państwie rezydencji, która proporcjonalnie przypada na dochód uzyskany w państwie niebędącym państwem rezydencji.

W zależności zatem od tego jaką metodę przyjęto w danej umowie o unikaniu opodatkowania taki efekt podatkowy zostanie uzyskany.

Metodę wyłączenia z progresją przewidują  umowy o unikaniu podwójnego opodatkowania zawarte przez Polskę z: Albanią, Austrią, , Chorwacją, Cyprem, Czechami, Danią, Estonią, Francją, Finlandią, Grecją, Hiszpanią,  Irlandią, , Litwą, Luksemburgiem, Łotwą, Niemcami, Norwegią, Portugalią, Rumunią, Słowacją, Słowenią, Szwecją,  Węgrami, Wielką Brytanią i Irlandią Północną oraz Włochami.

Metodę odliczenia proporcjonalnego przewiduje się  w umowach o unikaniu podwójnego opodatkowania zawartych przez Polskę z: Belgią, Danią,  Finlandią, Holandią,, Islandią,  Luksemburgiem.

Można zatem powiedzieć, że unikanie podwójnego opodatkowania obejmuje cały złożony system  umów- prawa międzynarodowego, dotyczących opodatkowania podatkiem dochodowym i majątku, które przewidują możliwe zbiegi tego opodatkowania jak i metody ich rozliczeń. Unikanie podwójnego opodatkowania to instytucja, którą organy podatkowe powinny bezwzględnie stosować w odpowiednich przypadkach.